Nagroda Nobla z fizyki 2026 dla Francisa Halzena za badania nad neutrinami i Obserwatorium IceCube

Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki 2026

Królewska Szwedzka Akademia Nauk w Sztokholmie ogłosiła decyzję o przyznaniu Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za 2026 rok F1F6. Jedynym laureatem tegorocznego wyróżnienia został 82-letni belgijski fizyk cząstek elementarnych Francis Halzen z Uniwersytetu Wisconsin–Madison w Stanach Zjednoczonych F2F4. Komitet Noblowski uhonorował naukowca za decydujący wkład w powstanie i funkcjonowanie Obserwatorium Neutrinowego IceCube (IceCube Neutrino Observatory) na biegunie południowym oraz za odkrycie neutrin o wysokiej energii pochodzenia astrofizycznego F1F5.

W 2026 roku wysokość nagrody finansowej wynosi 12 milionów koron szwedzkich (ok. 1,2–1,27 mln dolarów lub ok. 4,7 mln zł) F7F15. Wyróżnieniu tradycyjnie towarzyszą złoty medal z wizerunkiem Alfreda Nobla oraz kaligrafowany dyplom F8.

Geneza i konstrukcja obserwatorium IceCube

Neutrina to jedne z najbardziej nieuchwytnych cząstek elementarnych we Wszechświecie – charakteryzują się niemal zerową masą, brakiem ładunku elektrycznego i minimalnym stopniem interakcji ze zwykłą materią F10. Podczas gdy przez powierzchnię ludzkiego paznokcia co sekundę przelatują dziesiątki miliardów neutrin pochodzących ze Słońca, badaczy szczególnie interesują cząstki o znacznie wyższych energiach, powstające w odległych zakątkach kosmosu podczas gwałtownych zjawisk, takich jak wybuchy supernowych czy procesy wokół supermasywnych czarnych dziur F10F14. Ponieważ neutrina poruszają się po liniach prostych i nie ulegają odchyleniu przez pola magnetyczne ani pochłonięciu przez materię międzygwiazdową, stanowią one bezpośrednie źródło informacji o miejscach swojego pochodzenia F11F14.

Francis Halzen po raz pierwszy przedstawił koncepcję wykorzystania lodu na biegunie południowym do wychwytywania neutrin w 1988 roku F3. W czystym i przezroczystym lodzie antarktycznym na głębokości ponad 1400 metrów rzadkie zderzenia neutrin z jądrami atomów powodują emisję charakterystycznych, krótkotrwałych błysków niebieskiego światła (promieniowania Czerenkowa), rejestrowanych przez czułe detektory optyczne F12.

Po wcześniejszych próbach w ramach prototypowego projektu AMANDA (Antarctic Muon and Neutrino Detector Array), w 2011 roku ukończono budowę obserwatorium IceCube F9F13. Obejmuje ono detektory zainstalowane w głębokich odwiertach w lodzie, tworząc instrument o objętości jednego kilometra sześciennego pod powierzchnią Antarktydy F5F9. Około dwa lata po zakończeniu prac konstrukcyjnych zespołowi IceCube udało się zarejestrować pierwsze wysokoenergetyczne neutrina pochodzące z odległych źródeł pozagalaktycznych F9.

Znaczenie odkrycia i przebieg Tygodnia Noblowskiego

Przewodniczący Komitetu Noblowskiego w dziedzinie fizyki, Mark Pearce, podkreślił, że Halzen poprowadził międzynarodowy zespół inżynierów i naukowców, a jego wizja utorowała drogę tzw. astronomii wieloaspektowej (astronomii neutrinowej wysokich energii) F5F13. Sam Halzen, który połączył się z konferencją prasową telefonicznie z Włoch, wyraził zaskoczenie decyzją komitetu, deklarując jednocześnie nadzieję, że nagroda wesprze procedowanie jego kolejnych projektów naukowych F16.

Ogłoszenie Nobla z fizyki jest tradycyjnie drugim etapem Tygodnia Noblowskiego. Wcześniej, w poniedziałek, ogłoszono laureatów w dziedzinie medycyny (wyróżnienie otrzymali Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel za badania nad optogenetyką) F17. W kolejnych dniach ogłaszane są nagrody z chemii, literatury, Pokojowa Nagroda Nobla oraz nagroda Banku Szwecji w dziedzinie nauk ekonomicznych F17.