Henri B. Kagan i Kenso Soai laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie chemii za 2026 rok

Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła w środę, 7 października 2026 roku, laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie chemii F1. Tegoroczne prestiżowe wyróżnienie otrzymali francuski chemik prof. Henri B. Kagan oraz japoński naukowiec prof. Kenso Soai F1. Komitet Noblowski uhonorował obu badaczy oficjalnie za „odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej” F2. Laureaci podzielą między sobą nagrodę finansową w wysokości 12 milionów koron szwedzkich, co stanowi równowartość ponad 1 miliona euro (około 1,2 miliona dolarów lub niemal 4,7 miliona złotych) F3. Wyróżnionym przysługują również tradycyjne złote medale z wizerunkiem Alfreda Nobla oraz pamiątkowe, ręcznie kaligrafowane dyplomy F3. W 2026 roku, z okazji 125-lecia ustanowienia Nagród Nobla, Fundacja Noblowska podniosła pulę nagrody w każdej z sześciu dyscyplin o 1 milion koron w porównaniu z 2025 rokiem, osiągając rekordowy poziom finansowy F4.

Profesor Henri B. Kagan ma 95 lat i reprezentuje francuski Uniwersytet Paris-Saclay (wcześniej działający pod nazwą Université Paris-Sud), natomiast 76-letni prof. Kenso Soai związany jest z Uniwersytetem Nauki w Tokio (Tokyo University of Science) F5. Obaj uczeni to wybitni przedstawiciele stereochemii – dziedziny chemii badającej przestrzenne rozmieszczenie atomów w cząsteczkach i jego wpływ na właściwości fizykochemiczne oraz biologiczne związków chemicznych F5F6.

Zagadka asymetrii cząsteczek i biologiczna homochiralność

Kluczowym problemem naukowym, którego rozwikłanie przyniosło tegorocznym laureatom najwyższy laur, jest zjawisko chiralności cząsteczek oraz zagadka biologicznej homochiralności F6F7. Cząsteczki chiralne to takie, które mają identyczny skład atomowy i układ wiązań, lecz istnieją w dwóch formach przestrzennych będących swoimi nieprzystającymi lustrzanymi odbiciami – dokładnie tak, jak lewa i prawa ludzka dłoń F6. W chemii organicznej formy te określa się mianem enancjomerów F6. Obrazowym porównaniem jest również para śrub o przeciwnym kierunku gwintu: z pozoru wyglądają niemal identycznie, jednak każda pasuje do zupełnie innej nakrętki F6.

Podczas standardowej syntezy chemicznej w warunkach laboratoryjnych reakcje zazwyczaj prowadzą do powstania tak zwanej mieszaniny racemicznej, czyli równej proporcji 50/50 obu lustrzanych form F6. Zupełnie inaczej funkcjonuje jednak natura F7. Wszystkie organizmy żywe na Ziemi wykazują bezwzględną asymetrię: białka budujące komórki składają się wyłącznie z lewoskrętnych form aminokwasów (tzw. L-aminokwasów), podczas gdy kwasy nukleinowe DNA opierają się na prawoskrętnych cukrach F6F7. Zjawisko to, nazywane w nauce homochiralnością, przez ponad sto lat stanowiło jedną z fundamentalnych zagadek biochemii i ewolucji molekularnej F7. Badacze przez dekady nie potrafili wyjaśnić, w jaki sposób z pierwotnej, symetrycznej materii chemicznej mogła samorzutnie wyłonić się dominacja jednej konfiguracji przestrzennej F7.

Zagadnienie to ma zarazem kolosalne znaczenie praktyczne, w szczególności dla medycyny i projektowania leków F8F15. Receptory komórkowe oraz enzymy w ludzkim organizmie same są strukturami chiralnymi F8. Działają one na zasadzie klucza i zamka – pasuje do nich tylko jedna, ściśle określona forma przestrzenna cząsteczki F6F8. W przypadku farmaceutyków jeden enancjomer może wywoływać pożądany skutek terapeutyczny, podczas gdy jego lustrzane odbicie bywa całkowicie nieaktywne biologicznie lub prowadzi do niepotrzebnych, a niekiedy wręcz groźnych i toksycznych skutków ubocznych F8.

Ponad sto lat poszukiwań: od Pasteura do modelu Franka

Początki badań nad asymetrią molekularną sięgają połowy XIX wieku F9. W 1848 roku francuski uczony Louis Pasteur, badając kryształy kwasu winowego, zauważył, że występują one w dwóch odmianach różniących się ułożeniem ścianek kryształu F9. Pasteur zdołał manualnie rozdzielić oba typy kryształów i odkrył, że ich roztwory skręcają płaszczyznę światła spolaryzowanego w przeciwnych kierunkach F9. Co więcej, zaobserwował, że drobnoustroje odpowiedzialne za procesy fermentacji metabolizowały tylko jedną z tych postaci, pozostawiając drugą nietkniętą, co stanowiło pierwszy dowód na to, że procesy życiowe wybiórczo preferują jedną formę chiralną F9.

Kolejny istotny krok wykonał na początku XX wieku niemiecki chemik Willy Marckwald F10. Jako pierwszy przeprowadził on w laboratorium reakcję katalityczną, w której dzięki użyciu chiralnego katalizatora powstało więcej jednego enancjomeru niż drugiego, dając początek współczesnej syntezie asymetrycznej F10.

W 1953 roku brytyjski teoretyk z Uniwersytetu w Bristolu Charles Frank zaproponował matematyczny model wyjaśniający, w jaki sposób mogłaby spontanicznie wyłonić się homochiralność F11. Zgodnie z założeniami Franka proces ten wymagał spełnienia trzech warunków: obecności chiralnego katalizatora, przebiegu reakcji asymetrycznej oraz mechanizmu autokatalitycznego, w którym powstający produkt napędza własną syntezę i ogranicza powstawanie formy przeciwnej F11. Przez kolejne dekady model Franka pozostawał jednak wyłącznie hipotezą teoretyczną, gdyż chemicy nie potrafili odtworzyć takiego procesu w warunkach laboratoryjnych F11.

Odkrycia laureatów: efekty nieliniowe i asymetryczna autokataliza

Przełom w zrozumieniu tego mechanizmu przyniósł dorobek tegorocznych noblistów F1F12F13. W 1986 roku Henri B. Kagan odkrył istnienie tak zwanych efektów nieliniowych w katalizie asymetrycznej F12. Wcześniejsze teorie zakładały, że zależność pomiędzy czystością optyczną użytego katalizatora a czystością powstającego produktu chemicznego ma charakter ściśle liniowy i proporcjonalny F12. Kagan udowodnił jednak, że założenie to bywa błędne F12. Wykazał, że cząsteczki katalizatora mogą łączyć się w roztworze w pary (dimery) lub zespoły wielocząsteczkowe F12. Połączenia dwóch jednakowych cząsteczek chiralnych działają inaczej niż pary mieszane, złożone z formy prawej i lewej F12. W rezultacie nawet minimalna, z pozoru pomijalna przewaga jednej z form w katalizatorze może wywołać reakcję prowadzącą do ogromnego wzmocnienia czystości optycznej gotowego produktu F12. Kagan dostarczył w ten sposób dowodu, że subtelna asymetria początkowa może ulec drastycznemu zwielokrotnieniu F12.

Z kolei japoński chemik Kenso Soai w 1995 roku dokonał odkrycia procesu nazwanego od jego nazwiska reakcją Soaiego F13. Zbadał on i opisał zjawisko asymetrycznej autokatalizy, w którym powstający produkt reakcji chemicznej pełni jednocześnie funkcję katalizatora sprzyjającego wytwarzaniu cząsteczek o identycznej budowie przestrzennej F13. W 2003 roku Soai zaprezentował reakcję, w której z minimalnej, śladowej asymetrii wyjściowej uzyskano wyłącznie jedną z dwóch możliwych form lustrzanych, co stanowiło pierwsze pełne, eksperymentalne potwierdzenie przewidywań modelu Franka sprzed pół wieku F11F14.

Zastosowania w produkcji leków i nowych materiałów

Odkrycia Kagana i Soaiego mają fundamentalne znaczenie aplikacyjne, przede wszystkim dla przemysłu farmaceutycznego F8F15. Umożliwiły one chemikom projektowanie reakcji prowadzących bezpośrednio do uzyskania pożądanego enancjomeru, eliminując konieczność kosztownego i uciążliwego rozdzielania mieszanin racemicznych po zakończonym procesie F6F15. Zdolność do selektywnej syntezy pozwala na projektowanie bezpieczniejszych leków oraz ograniczenie szkodliwych skutków ubocznych wywoływanych przez niepożądane formy lustrzane substancji czynnych F8F15. Poza farmacją odkrycia te wykorzystywane są do optymalizacji produkcji substancji smakowych i zapachowych oraz w inżynierii nowych materiałów F15.

Reakcje środowiska naukowego i laureatów

Przewodniczący Komitetu Noblowskiego w dziedzinie chemii Heiner Linke podkreślił, że tegoroczna nagroda dotyczy samych podstaw chemii, a opracowane przez laureatów reakcje są spektakularne F16. Linke zaznaczył, że Henri Kagan i Kenso Soai dostarczyli rozwiązania liczącej ponad sto lat zagadki spontanicznego powstawania homochiralności F16. Z kolei Peter Somfai z Komitetu Noblowskiego zwrócił uwagę, że lewo- i prawoskrętne wersje cząsteczek leków mogą wywoływać zupełnie odmienne skutki fizjologiczne, a odkrycia tegorocznych noblistów dostarczyły potężnych narzędzi do ich selektywnego wytwarzania F17.

Profesor Kenso Soai o przyznaniu Nagrody Nobla dowiedział się w prozaicznych okolicznościach – informacja dotarła do niego, gdy wyszedł z domu na zakupy F18. Japoński badacz określił dzień ogłoszenia decyzji jako najbardziej ekscytujący w swoim życiu F18. Z kolei dla 95-letniego Henriego B. Kagana wyróżnienie to stanowi ukoronowanie wieloletnich prac, w trakcie których bywał w środowisku naukowym wymieniany jako badacz niesłusznie pomijany przy wcześniejszych nominacjach F5.

Rozbieżności w relacjach medialnych

W relacjach prasowych z ogłoszenia nagrody pojawiły się dwie rozbieżności faktograficzne F19. Najbardziej widoczną pomyłkę popełnił brytyjski dziennik „The Guardian”, który podał, że nazwiska zwycięzców ogłosiło Zgromadzenie Noblowskie w Instytucie Karolinska w Sztokholmie F19. W rzeczywistości Instytut Karolinska przyznaje wyłącznie nagrodę w dziedzinie fizjologii lub medycyny, podczas gdy za chemicznego Nobla odpowiada Królewska Szwedzka Akademia Nauk, na co zgodnie wskazały wszystkie pozostałe media F1F19.

Drugą, terminologiczną rozbieżnością było określenie macierzystej instytucji prof. Kagana F5. Część redakcji (m.in. Interia) podawała Université Paris-Saclay, natomiast inne źródła (w tym TVN24, „Gazeta Wyborcza” i OKO.press) wskazywały Université Paris-Sud F5. Obie formy odnoszą się do tej samej placówki: Université Paris-Sud był historyczną nazwą uczelni, która po reformie francuskiego szkolnictwa wyższego weszła w skład Université Paris-Saclay F5.

Statystyka chemicznego Nobla i przebieg tygodnia noblowskiego

Nagroda Nobla w dziedzinie chemii została ustanowiona testamentem Alfreda Nobla i po raz pierwszy przyznana w 1901 roku holenderskiemu badaczowi Jacobusowi Henricusowi van ’t Hoffowi F24. Wliczając tegoroczne rozstrzygnięcie, wyróżnienie to przyznano 118 razy F1F20. W latach 1901–2025 nagrodzono łącznie 200 osób F20. Dwóch uczonych – Frederick Sanger oraz Barry Sharpless – otrzymało to wyróżnienie dwukrotnie, co oznacza, że do 2025 roku chemiczny Nobel trafił do 198 różnych naukowców F20. Zgodnie ze statutem Fundacji Noblowskiej nagroda w danej dziedzinie może być podzielona maksymalnie między trzy osoby F20.

W całej historii chemicznego Nobla wyróżniono dotychczas zaledwie osiem kobiet F21. Wśród nich znalazła się Maria Skłodowska-Curie, nagrodzona w 1911 roku za odkrycie radu i polonu, wydzielenie czystego radu oraz badanie właściwości pierwiastków promieniotwórczych F21. Najmłodszym laureatem z chemii pozostaje jej zięć Frédéric Joliot, wyróżniony w 1935 roku w wieku 35 lat wspólnie z żoną Irène Joliot-Curie F22. Najstarszym laureatem w chemii, a zarazem we wszystkich kategoriach noblowskich, jest John B. Goodenough, który w 2019 roku odbierał nagrodę w wieku 97 lat za wkład w rozwój akumulatorów litowo-jonowych F22. W ubiegłym, 2025 roku Nagrodę Nobla z chemii otrzymali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi za badania nad strukturami metaloorganicznymi (MOF) F23.

Ogłoszenie laureatów z chemii to tradycyjny trzeci akcent tygodnia noblowskiego 2026 roku F25. W poniedziałek, 5 października, Nagrodę Nobla z medycyny otrzymali Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel za pionierskie prace nad optogenetyką F25. We wtorek, 6 października, Nobla z fizyki przyznano Francisowi Halzenowi za badania nad astrofizyką neutrin F25. W czwartek Królewska Szwedzka Akademia ogłosi laureata Literackiej Nagrody Nobla, w piątek w Oslo przyznana zostanie Pokojowa Nagroda Nobla, a w poniedziałek, 12 października, poznamy zdobywcę nagrody w dziedzinie nauk ekonomicznych F25.